Rừng Đước Bạc Liêu

Từ FOSS Vietnam - Giáo Dục Môi Trường
Bước tới: chuyển hướng, tìm kiếm

Giới thiệu chung về "cây Đước" :

Cây Đước mọc ở vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới trong vùng bùn lầy của bờ biển, cây thân gỗ nhỏ. Cây Đước nhờ có bộ rễ rất phát triển, trên thân cành lại có rất nhiều rễ trụ đan xen ngang dọc, rủ xuống bãi lầy, ngoài tác dụng chống đỡ cho cây Đước và còn có tác dụng thoáng khí hô hấp. Cây đước là loại cây lưu giữ khí carbon nhiều nhất trên thế giới vì thế nó đặc biệt được lưu ý trong việc bảo vệ hiệu quả môi trường trước tình trạng biến đổi khí hậu (BĐKH).

Đặc điểm sinh lí

Tên khoa học:

Rhizophora apicuttata B.L

Đặc điểm sinh lí:

Cây đước
Cây Đước mọc ở vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới trong vùng bùn lầy của bờ biển, cây thân gỗ nhỏ. Trên thế giới có 82 giống Đước. Đất lầy bãi biển quá nhão, thường xuyên bị thủy triều tấn công khiến cây cối khó sinh sống. Cây Đước nhờ có bộ rễ rất phát triển, trên thân cành lại có rất nhiều rễ trụ đan xen ngang dọc, rủ xuống bãi lầy, ngoài tác dụng chống đỡ cho cây Đước và còn có tác dụng thoáng khí. Rễ Đước chịu được mặn và hút được dinh dưỡng từ trong Đước nở hoa cho quả hình trái lê ngược, quả chín hạt sẽ nảy mầm trong quả, mầm hình trụ tròn dài 20-40cm giống như chân giá đậu xanh. Khi phôi thành thục sẽ rời ra khỏi cây mẹ và rơi xuống bùn, khoảng vài giờ sau mọc rễ và thành cây non, cách sinh sản này gọi là "thực vật thai sinh" (cây đẻ con). Những mầm non không đâm rẽ trong bùn sẽ trôi theo nước biển đến định cư ở nơi khác. Trong mầm non chứa rất nhiều tanin có thể chống mục nát và bị sinh vật biển ăn mất. Nhờ thai sinh, Đước không ngừng sinh sôi nảy nở trên bãi lầy tạo ra một vùng rừng Đước rộng lớn. Rễ Đước chịu được mặn và hút được dinh dưỡng từ trong nước biển. Lá rất cứng, có màng sáp và bóng loáng phản quang để giữ nước. Trong lá có tuyến thải muối để thải muối thừa ra khỏi cơ thể.[1]

Người ta gọi Đước là "máy lọc nước biển thành nước ngọt màu xanh". Cây đước bảo vệ hiệu quả môi trường trước tình trạng biến đổi khí hậu (BĐKH) và rừng đước có thể là loại rừng lưu giữ khí carbon nhiều nhất trên thế giới. Nghiên cứu đầu tiên về vai trò của rừng đước đối với hiện tượng BĐKH phát hiện rừng đước chứa đựng lượng khí carbon gây ấm nóng toàn cầu nhiều gấp 5 lần so với các loại rừng nhiệt đới khác. Khảo sát hàm lượng carbon trong 25 khu rừng đước khắp hai vùng biển Ấn Độ Dương và Thái Bình Dương, các chuyên gia Cục Lâm nghiệp thuộc Bộ Nông nghiệp Mỹ (USFS) nhận thấy loại cây phổ biến ở vùng duyên hải của hơn 100 quốc gia và vùng lãnh thổ (trong đó có Việt Nam) này khi mọc trên cạn lưu trữ khí CO2  hiệu quả không thua rừng nhiệt đới. Khi ở dưới nước, chúng đặc biệt hiệu quả hơn khi hút lượng carbon trong không khí nhiều gấp 5 lần so với khi ở trên cạn. Theo chuyên gia Daniel Donato của USFS, nằm ở trong đất, rễ đước phát triển sâu trong đất trên diện tích lớn gấp 5 lần so với các loại đất rừng khác ở vùng nhiệt đới cũng như vùng khí hậu ôn hòa và phương Bắc. Mỗi lần thủy triều lên xuống, nước biển sẽ chôn vùi các chất hữu cơ và vô cơ vào lớp đất này – do điều kiện khí ôxy thấp nên lưu trữ khí carbon hiệu quả hơn so với các loại đất rừng khác. Phát hiện này cho thấy rừng đước chính là chìa khóa trong cuộc chiến chống BĐKH toàn cầu. Vì thế, các nước nên cân nhắc đưa chính sách bảo tồn rừng đước vào các thỏa thuận chống BĐKH. Rừng Đước không những bảo vệ bờ biển khỏi bị ăn lấn vào trong đất liền, mà còn mở rộng bờ biển. Đước còn có thể giữ được chất lắng đọng của nước biển, cùng với lá rụng và phân chim, lâu ngày sẽ thành đảo mới hoặc đất liền. 


Rừng Đước còn là nơi cư trú của nhiều loại chim, tôm, cá, cua, làm cân bằng sinh thái bờ biền. Những khu rừng đước ven biển đóng vai trò như chiếc nôi nuôi dưỡng nhiều loại cá, góp phần củng cố trữ lượng cá toàn cầu cũng như cung cấp thêm nguồn thức ăn cho các cộng đồng vùng duyên hải. Các nghiên cứu gần đây còn phát hiện rừng đước còn bảo vệ con người và tài sản trong giông bão. Trong trận sóng thần kinh hoàng hồi cuối năm 2004 ở Đông Nam Á, những khu vực có rừng đước bị tổn thất về người và của ít hơn những khu vực thiếu vắng rừng đước. Trước khi có nghiên cứu về tác dụng hút khí CO2 của rừng đước, người ta ước tính rừng đước mỗi năm làm lợi cho hệ sinh thái toàn cầu ít nhất 1,6 tỉ đô-la Mỹ. Thế nhưng bất chấp những lợi ích của rừng đước, con người đang san bằng chúng với tốc độ chóng mặt. Theo kết quả khảo sát qua vệ tinh, trong giai đoạn 1980-2000, khoảng 35% diện tích rừng đước trên thế giới đã bị phá hủy. Nếu tính 50 năm qua thì diện tích rừng đước bị thu hẹp có thể lên tới 50%.


Có nhiều lý do khiến rừng đước biến mất ngày càng nhiều, chẳng hạn quá trình đô thị hóa vùng duyên hải, phát triển nông nghiệp và thủy sản như nuôi tôm và trồng lúa, và tình trạng mực nước biển dâng cao do BĐKH. “Rừng đước đang bị triệt tiêu với mức độ đáng báo động. Thực trạng này cần phải chấm dứt. Nghiên cứu ước tính lượng khí thải gây hiệu ứng nhà kính giải phóng vào bầu khí quyển do tình trạng phá hủy rừng đước chiếm khoảng 10% tổng lượng khí thải do tình trạng phá hủy rừng nói chung mặc dù rừng đước chiếm chưa tới 1% diện tích rừng toàn cầu. Theo Murdiyarso, chính phủ các nước cần nhìn nhận tầm quan trọng của rừng đước đối với môi trường sống của con người và nhanh chóng có những chính sách để bảo vệ loại cây này. Hiện nay, diện tích rừng đước trên thế giới được pháp luật bảo vệ đạt chưa tới 7%.

Cách trồng, chăm sóc và khai thác:

Cách trồng và chăm sóc:

Chọn đất trồng

Chọn loại đất phù sa ngập mặn, thành phần cơ giới thịt pha sét lẫn cát, pH = 7 đã bồi tụ tương đối ổn định, bùn bắt đầu chặt, chân đi lún sâu từ 5 – 30 cm, ngập thủy triều trung bình, thời gian ngập từ 6 – 8 giờ. Trên những khu vực đất bồi tụ rắn chắc tương đương sét mềm chân đi chỉ lún 5 cm và vẫn còn ngập thủy triều trung bình thì trồng được thuần loài hoặc hỗn loài với cây Vẹt.
Nơi đất đang bồi tụ bùn còn lỏng, ngập thủy triều chỉ trồng Đước khi xuất hiện quần thể cây Mấm và chỉ trồng bên trong đất rừng Mấm.

Dọn đất và đào kênh mương

Tốt nhất nên phát dọn và đốt hết thực bì trong mùa khô, nếu làm trong mùa mưa không có điều kiện đốt hoặc mùa khô thiếu nhân lực đốt thì dọn theo băng, hướng băng vuông góc với kênh lạch chính, cự ly các băng từ 15 – 20 m. Để phòng hộ khi phát cần chừa lại thực bì ven sông, kênh, lạch rộng 10 – 20 m, ven biển chừa 50 m. Để duy trì chế độ thủy triều cho cây phát triển tốt và mở đường vận chuyển khi khai thác lợi dụng thì đào các loại kênh trên đất sét mềm và bùn chặt. Cần đào hệ thống kênh mương ngay trong năm trồng rừng hoặc năm kế tiếp. Trên đất bùn còn lỏng phải chờ khi bùn chặt mới đào. Qui cách kênh lạch chia ra nhiều loại: Kênh rãnh rộng 3 – 5 m, sâu 1,5 – 2 m, đáy 2 – 3,5 m, cự ly kênh 1.000 m, đất đào để lên một bờ kênh phía trên dòng chảy của thủy triều đang lên, loại này thường kết hợp làm ranh giới tiểu khu. Kênh luồng rộng 1,5 – 2m, sâu 0,8 – 1 m, đáy 0,8 – 1,2 m, cự ly 250 m, loại kênh này có thể đào vào thời gian trước khi chặt chính.


Chú ý khi đào kênh cần định hướng dòng chảy thích hợp để hạn chế xói lở và tận dụng những mương lạch sẵn có. Đối với kênh luồng, đất đào cần để xen kẽ 2 phía. Xu hướng ở Việt Nam và các nước có rừng ngập mặn thường bị bao chiếm nuôi tôm hoặc giao khoán để thực hiện Lâm - Ngư kết hợp, phải ràng buộc các qui định đảm bảo diện tích rừng cần thiết. Đồng thời chú trọng điều tiết nước để cây sinh trưởng thuận lợi. Kinh nghiệm các nước cho thấy muốn mô hình rừng và tôm bền vững cần duy trì tỷ lệ diện tích rừng thích hợp là 70 - 75%.

Trồng Đước

Thường trồng Đước từ tháng 7 đến tháng 9 cho các vùng ở phía Nam. Mật độ trồng 10.000 cây/ha, cự ly phổ biến là 1 m x 1 m. Nơi nguồn giống sẵn, có điều kiện tỉa thưa, lập địa xấu, cần phòng hộ thì mật độ trồng 20.000 cây/ha, cự ly 0,7 x 0,7 m hoặc 1 x 0,5 m.
Khi trồng nên bố trí từng nhóm 2 – 3 người, có thể ngồi trên ván lướt hoặc lội trên bùn, căng dây, đi lùi cắm từng quả Đước theo kích thước đã định. Độ sâu cắm quả từ 3 – 5 cm. Nơi sóng mạnh cắm sâu hơn, nhưng không ngập quá 1/4 thân cây mầm.
Trồng đước

Chăm sóc rừng Đước

Sau trồng 2 tháng thì nghiệm thu, nếu tỷ lệ chết dưới 15% phân bố rải rác thì không phải trồng dặm. Nếu chết trên 15% phải trồng dặm. Chết trên 50% phải trồng lại. Ttmvuong chamsocduoc.jpg

Bảo vệ, phòng chống cháy rừng:

  • Tuyên truyền ý thức bảo vệ rừng, phòng chống cháy rừng cho người dân xung quanh khu rừng. Xây dựng hệ thống biển báo cấm đốt lửa trong rừng. Cấm chăn thả gia súc, cấm chặt phá cây rừng. Nơi có thể cơ giới thì phòng chống cháy rừng bằng cách cày sạch cỏ theo hàng. Trên hàng cây phải được phát dãy sạch cỏ, đưa cỏ vàlá rụng ra khỏi hàng cây, tiến hành đốt cỏ và lá rụng vào ban đêm lúc có sương xuống, trời lặng gió để hạn chế ngọn lửa. Nơi không thể cơ giới được thì phát dọn bằng biện pháp thủ công, gom đống thực bì và lá rụng thành những đống nhỏ, cách xa nhau và đốt có kiểm soát.
  • Thường xuyên bảo dưỡng đường băng cản lửa, cào và đốt sạch thực bì, lá rụng trên các băng cách lửa để thuận tiện cho việc đi lại trong việc quản lý bảo vệ, phòng chống cháy rừng.
  • Xây dựng chòi canh lửa rừng và phân công người trực thường xuyên để kịp thời phát hiện và ngăn chặn các vụ cháy rừng.
  • Quan hệ mật thiết với chính quyền địa phương trong việc quản lý bảo vệ rừng và phòng chống cháy rừng. Đơn vị quản lý rừng phải chuẩn bị đầy đủ những trang thiết bị dụng cụ, nhân lực cần thiết phòng khi có cháy rừng thì kịp thời dập tắt.

Khai thác:

Để đảm bảo duy trì rừng tự nhiên, bảo vệ rừng trồng mới, bảo vệ nguồn nguyên liệu lâu dài và cũng hạn chế tình trạng chặt phá, đốt rừng bừa bãi đang diễn ra, các cơ quan, tổ chức, cá nhân cần tuân thủ Quyết định số 34/2011/QĐ-TTg sửa đổi, bổ sung một số điều Quy chế quản lý rừng.

Hiện trạng rừng Đước ở Bạc Liêu:

Diện tích:

Bờ biển dài 56km với diện tích vùng biển 40.000km2, Bạc Liêu có tiềm năng lớn trong phát triển kinh tế biển. Đánh bắt, nuôi trồng thủy hải sản là một trong những thế mạnh của tỉnh. Diện tích rừng và đất rừng chiếm 1,87% diện tích đất tự nhiên, trong đó chủ yếu là rừng phòng hộ (4.657 ha). Rừng là rừng ngập mặn, úng phèn có năng suất sinh học cao, có giá trị lớn về phòng hộ và môi trường. Tập đoàn cây gồm chủ yếu là cây tràm, Mấm biển (Avicennia marina), Dà vôi (Ceriops tagal), Lức (Pluchea indica), Cóc kèn 3 lá (Derris trifoliata), Đước (Rhizophoraceae apiculata), Rau muống biển (Ipomoea pes-caprae) và Dà quánh (Ceriops zippeliana) . Và cây Đước là một trong bảy loại cây chiếm ưu thế ở rừng ngập mặn Bạc Liêu (chưa có số liệu thống kê chính xác diện tích rừng Đước).

Phân bố:

(chưa cập nhập số liệu chi tiết)

Những giải pháp mở rộng diện tích rừng Đước ở Bạc Liêu:

Cấp độ quản lí nhà nước:

Chủ trương, chính sách:

  • Đẩy nhanh tiến độ thực hiện các dự án bảo tồn và phát triển hệ sinh thái rừng ngập mặn ven biển, các dự án trồng mới và tái sinh rừng ngập mặn ven biển; Nghiêm cấm bao ví bãi bồi cửa sông để nuôi trồng thủy sản làm hủy hoại diễn thế tự nhiên bồi tụ và phát triển rừng ngập mặn non trẻ. Đồng thời, tiến hành quy hoạch các khu bảo tồn đất ngập nước và bảo vệ đa dạng sinh học của vùng đất ngập nước, các sân chim tự nhiên, các rừng đặc dụng ngập mặn phòng hộ ven biển có giá trị như là lá chắn bảo vệ môi trường.
  • Đánh giá khả năng tự làm sạch và mức độ chịu tải của hệ sinh thái rừng ngập mặn nhằm tránh các tác động bất lợi đến hệ sinh thái, làm tổn thất các giá trị quý giá của hệ sinh thái rừng ngập mặn ven biển trong tỉnh và khu vực ĐBSCL. Đồng thời tăng cường vai trò quản lý nhà nước của các cấp chính quyền tại địa phương, đặc biệt là chính quyền cơ sở và cơ quan chuyên ngành lâm nghiệp, môi trường trong công tác bảo vệ và phát triển hiệu quả hệ sinh thái rừng ngập mặn ven biển Tăng nhanh diện tích phủ xanh của thảm rừng phòng hộ ven biển, bảo vệ rừng ngập mặn khỏi nạn bị chặt phá làm củi, gỗ, nuôi trồng thủy sản.
  • Theo dõi giám sát chất lượng thảm rừng ngập mặn đã bị suy giảm và các hệ sinh thái rừng ngập mặn để kịp thời xử lý các vấn đề gây tổn thất đến tài nguyên nước, tài nguyên đất và tài nguyên sinh học, đảm bảo cho độ ổn định của hệ sinh thái này.Gần đây, Bạc Liêu được cả nước chú ý tới với dự án đầu tư khôi phục lại rừng ngập mặn, trị giá 1,76 triệu USD. Dự án tên gọi "Quản lí bền vững sinh thái rừng ven biển Bạc Liêu" được thực hiện trong 3 năm 2009-2011 hi vọng cải thiện chức năng sinh thái hệ thống rừng ngập mặn và đời sống của người dân các huyện ven biển như Hòa Bình, Đông Hải và thị xã Bạc Liêu.
  • Rừng ngập mặn Bạc Liêu có giá trị lớn về phòng hộ và môi trường với các cây chủ yếu là tràm và đước. Bước đầu, một số loại cây thực vật rừng ngập mặn được ươm gồm cóc trắng, gõ nước, vẹt  tách, vẹt trụ, vẹt dù, dà quánh, su Mekong, dà vôi, trang, lâm vồ, gừa, chà là. Vườn ươm cây được bảo vệ trong giàn lưới che và lắp đặt máy bơm nước, hệ thống dường ống dẫn nước, vòi phun tưới tự động. Ông Nguyễn Trung Chánh, Giám đốc Ban quản lý Vườn chim Bạc Liêu cho biết:  tổ chức GIZ (Đức) đã đầu tư 300 triệu đồng cho tỉnh Bạc Liêu xây dựng vườn ươm cây giống rừng ngập mặn đầu tiên tại tỉnh.Với mục đích nhân giống, tái tạo các loại cây rừng ngập mặn ít có khả năng nhân giống tự nhiên, trồng bổ sung vào vườn chim cũng như rừng phòng hộ ven biển Đông, góp phần đa dạng hóa sinh học và khôi phục rừng ngập mặn các tỉnh ven biển Đồng bằng sông Cửu Long, vườn ươm cây giống được xây dựng tại Vườn chim Bạc Liêu với diện tích 1.200m2, có công suất ươm 100.000 cây giống/vụ. Dự án còn tài trợ, góp phần vào việc trồng mới 5 triệu ha rừng được Chính phủ chỉ đạo triển khai thực hiện trong thời gian qua. Ngoài ra, dự án còn đầu tư trồng mới 2.600 bụi tre gai xung quanh bờ bao vườn chim để làm rào bảo vệ hệ sinh thái động vật, thực vật phát triển bền vững.[2]
Trồng rừng kết hợp nuôi tôm

Công tác tuyên truyền:

  • Tăng cường tuyên truyền nâng cao nhận thức của các cấp, các ngành, các địa phương về ý nghĩa và tầm quan trọng của việc phát triển rừng đước ven biển - vùng đất đang sở hữu những tiềm năng kinh tế có tính đặc thù so với cả nước.
  • Tổ chức triển khai điều tra, khảo sát, thống kê, đánh giá, phân tích, tổng hợp… tiềm năng hệ sinh thái ven biển rừng ngập mặn của tỉnh. Trên cơ sở đó, xây dựng quy hoạch tổng thể phát triển hệ sinh thái vùng ven biển ngập mặn Bạc Liêu. - Đẩy mạnh đào tạo nguồn nhân lực cho tỉnh Bạc Liêu cả về cán bộ quản lý và lao động trực tiếp bằng nhiều hình thức, chương trình phù hợp, đáp ứng yêu cầu về các nghiệp vụ, không ngừng nâng cao tay nghề và tính chuyên nghiệp trong hoạt động bảo vệ môi trường.

Nhiệm vụ của nhà trường:

Nhà trường phối hợp với các tổ chức, cơ quan thực hiện việc giáo dục bảo vệ môi trường, bảo vệ rừng ngập mận đặc biệt là rừng đước ven biển Bạc Liêu. Thành lập ban chỉ đạo về giáo dục môi trường trong trường học, cử cán bộ giáo viên tham gia điều phối viên của dự án bảo vệ và khôi phục hệ sinh thái ven biển Bạc Liêu. Quan tâm chỉ đạo thực hiện việc tích hợp giáo dục môi trường cho học sinh trong trường

Giáo viên

Nhiệt tình tham dự các lớp tập huấn về giáo dục môi trường, các kỹ năng làm việc cho các hoạt động tích hợp giáo dục môi truờng. Thường xuyên tổ chức các hoạt động tích hợp giáo dục môi trường cho học sinh tham gia như: thi làm vườn ươm, vẽ tranh về môi trường, tổ chức cho học sinh tham gia tuyên truyền cổ động về môi trường, chống biến đổi khí hậu. Giáo viên phải thuờng xuyên tích hợp các nội dung giáo dục môi trường vào các bài dạy trên lớp. Thường xuyên tổ chức tập huấn, học tập tuyên truyền, kỹ năng bảo vệ môi trường cho các chi đoàn.

Thi vẽ tranh về môi trường

Học sinh:

Tích cực tham gia các buổi lao động do trường lớp tổ chức. Có ý thức trong việc bảo vệ cây xanh trong nhà trường. Tham gia trồng cây ở khu di tích địa phương cũng như trong nhà trường. Tuyên truyền viên tích cực ở gia đình và cộng đồng.

Nhiệm vụ của mỗi người dân:

  • Mỗi người dân ý thức được việc trồng và bảo vệ rừng đước ven biển Bạc Liêu
  • Tham gia vào dự án trồng rừng của dự án GIZ tại Bạc Liêu để được chuyển giao công nghệ cải thiện đời sống của mỗi người dân qua đó nâng cao việc bảo vệ rừng đước ven biển Bạc Liêu
  • Kiến quyết bảo vệ và không chặt phá rừng đước ven biển Bạc Liêu và chống lại mọi hành vi xâm hại rừng
  • Thực hiện tốt các chương trình của dự án hỗ trợ như: Nuôi tôm kết hợp với trồng rừng, nuôi nghêu ven biển, trồng rừng và khai thác hợp lý nguồn lợi từ cây đước.

Chú Thích

  1. Theo Bách khoa tri thức/(23/07/2006)/Cây đước - Vệ sỉ bờ biển
  2. Huỳnh Sử-TTXVN/Vietnam+/(07/06/2010)/Đức xây dựng vườn ươm rừng ngập mạn tại Bạc Liêu