Rác thải y tế

Từ FOSS Vietnam - Giáo Dục Môi Trường
Bước tới: chuyển hướng, tìm kiếm
Rac thai y te 2.png

Các loại chất thải từ các cơ sở y tế thải ra gồm chất thải thông thường, chất thải y tế, chất thải hóa học, chất thải phóng xạ và các vật chứa có áp suất.

Phân loại rác thải y tế

Chất thải y tế có 5 nhóm, hiện nay mỗi nhóm có một phương pháp xử lý tùy theo điều kiện của mỗi cơ sở y tế

Nhóm A

Gồm chất thải lây nhiễm, biện pháp xử lý nhóm chất thải này được thực hiện bằng cách chôn lấp, dùng lò đốt và đốt ngoài trời.

Nhóm B

Gồm các vật sắc nhọn. Các vật sắc nhọn được phân loại với các chất thải khác ở hầu hết các cơ sở y tế nhưng phần lớn các cơ sở y tế thường không có đủ kinh phí để mua các thùng chứa các vật này. Có cơ sở y tế tái sử dụng các chai nhựa đựng nước uống hoặc các thùng kim loại để chứa kim tiêm, sau đó chôn dưới đất. Tuy nhiên ở một số nơi, các vật sắc nhọn này được thu gom trong các túi nhựa mỏng có thể gây nguy hiểm cho nhân viên xử lý rác thải.

Nhóm C

Gồm chất thải y tế từ các phòng thí nghiệm. Sau khi được khử trùng và tẩy uế, các chất thải y tế này được đốt tại chỗ hoặc ngoài trời. Tuy nhiên rất nhiều cơ sở y tế thiếu các chất tẩy uế cần để khử trùng loại chất thải này.

Nhóm D

Gồm các dược phẩm. Biện pháp hiện nay để xử lý chất thải dược phẩm rắn bằng cách chôn lấp tại chỗ, thải ra nơi thu gom rác công cộng, đốt trong các lò đốt thô sơ và đốt ngoài trời.

Nhóm E

Gồm chất thải bệnh phẩm. Phương pháp hiện nay để tiêu hủy rác mẫu bệnh phẩm bằng cách đốt trong các lò đốt thô sơ, đốt ngoài trời và chôn dưới đất. Tại nhiều cơ sở y tế thường thấy chó và các động vật khác đào các chất thải không được chôn lấp kỹ lên.

Nguồn gốc phát sinh rác thải y tế

Cần phân loại chất thải y tế ngay tại nguồn phát sinh
Chất thải y tế nguy hại là chất thải y tế chứa yếu tố nguy hại cho sức khỏe con người và môi trường như dễ lây nhiễm, gây ngộ độc, phóng xạ, dễ cháy, dễ nổ, dễ ăn mòn hoặc có đặc tính nguy hại khác nếu những chất thải này không được tiêu hủy hoàn toàn.

Các chất thải rắn y tế nguy hại bao gồm: chất thải lây nhiễm sắc nhọn (bơm kim tiêm, đầu sắc nhọn của dây truyền dịch, lưỡi dao mổ, đinh mổ, cưa, các ống tiêm, mảnh thủy tinh vỡ và các vật sắc nhọn khác), chất thải lây nhiễm không sắc nhọn (bông, băng, gạc); chất thải có nguy cơ lây nhiễm (bệnh phẩm và dụng cụ đựng dính bệnh phẩm); chất thải giải phẫu (các mô, cơ quan, bộ phân cơ thể người, rau thai, bào thai); chất thải hóa học nguy hại (dược phẩm quá hạn, kém phẩm chất không còn khả năng sử dụng, chất hóa học ngy hại sử dụng trong y tế), chất thải chứa kim loại nặng (thủy ngân từ nhiệt kế, huyết áp kế bị vỡ)...

Chất thải lỏng y tế nguy hại được phát sinh từ các hoạt động chuyên môn (từ các phòng phẫu thuật, xét nghiệm, thí nghiệm...) và sinh hoạt của nhân viên bệnh viện, bệnh nhân và người chăm nuôi (từ các nhà vệ sinh, giặt giũ, từ việc làm vệ sinh phòng bệnh. Đối với nước thải bệnh viện ngoài những yếu tố ô nhiễm thông thường như chất hữu cơ, dầu mỡ động thực vật, vi khuẩn thông thường còn có những chất bẩn khoáng và hữu cơ đặc thù như các vi khuẩn gây bệnh, chế phẩm thuốc, chất khử trùng, các dung môi hóa học, dư lượng thuốc kháng sinh, các đồng vị phóng xạ được sử dụng trong quá trình chẩn đoán và điều trị.

Chất thải thông thường (hay chất thải không nguy hại) là chất thải không chứa các yếu tố lây nhiễm, hóa học nguy hại, phóng xạ, dễ cháy nổ, bao gồm: chất thải sinh hoạt phát sinh từ các buồng bệnh (trừ các buồng bệnh cách ly); chất thải phát sinh từ các hoạt động chuyên môn y tế (chai , lọ thủy tinh, chai lọ huyết thanh, các vật liệu nhựa, các loại bột bó trong gãy xương kín. Những chất thải này không dính máu, dịch sinh học và các chất hóa học nguy hại); chất thải phát sinh từ các công việc hành chính (giấy , báo, tài liệu, túi nilon...); chất thải ngoại cảnh (lá cây, rác ở các khu vực ngoại cảnh).

Ảnh hưởng của rác thải y tế đến sức khỏe và môi trường

Đối với sức khỏe

Những cá nhân phải thường xuyên tiếp xúc trực tiếp hoặc gián tiếp với chất thải y tế nguy hại đó là: bác sĩ, y tá, hộ lý; bệnh nhân điều trị nội trú hoặc ngoại trú; khách tới thăm hoặc người nhà bệnh nhân; những người trực tiếp làm công việc xử lý rác thải tại các bãi đổ rác thải hay các lò đốt rác. Những người thu gom, bới rác là những người đầu tiên chịu ảnh hưởng bởi các tác động có hại của chất thải y tế nếu như chất thải y tế không được quản lý đúng cách.

Việc tiếp xúc với các chất thải y tế có thể gây nên bệnh tật hoặc tổn thương cho cơ thể do các vật sắc nhọn (như kim tiêm). Các vật sắc nhọn này không chỉ gây nên những vết cắt, đâm mà còn gây nhiễm trùng các vết thương nếu vật sắc nhọn đó bị nhiễm tác nhân gây bệnh. Như vậy những vật sắc nhọn ở đây được coi là loại chất thải rất nguy hiểm bởi nó gây tổn thưởng kép (vừa gây tổn thường, vừa gây bệnh truyền nhiễm như viêm gan B, HIV...). Hơn nữa, trong chất thải y tế lại chứa đựng các tác nhân gây bệnh truyền nhiễm như tụ cầu, HIV, viêm gan B. Các tác nhân này có thể thâm nhập vào cơ thể qua các vết trầy xước, vết đâm xuyên, qua niêm mạc, qua đường hô hấp (do hít phải), qua đường tiêu hóa (do nuốt hoặc ăn phải). Nước thải bệnh viện còn là nơi "cung cấp" các vi khuẩn gây bệnh, nhất là nước thải từ những bệnh viện chuyên về các bệnh truyền nhiễm cũng như trong các khoa lây nhiễm của các bệnh viện. Những nguồn nước thải này là một trong những nhân tố cơ bản có khả năng làm lây lan các bệnh truyền nhiễm thông qua đường tiêu hóa. Đặc biệt nguy hiểm khi nước thải bị nhiễm các vi khuẩn gây bệnh có thể dẫn đến dịch bệnh cho người và động vật qua nguồn nước khi sử dụng nguồn nước này vào mục đích tưới tiêu, ăn uống...

Đối với môi trường

Khi chất thải y tế không được xử lý đúng cách (chôn lấp, thiêu đốt không đúng qui định, tiêu chuẩn) thì sẽ dẫn đến ô nhiễm môi trường đất, nước và không khí và sự ô nhiễm này sẽ ảnh hưởng trực tiếp hoặc gián tiếp đến sức khỏe con người, hệ sinh thái. Như vậy, để tránh được sự nguy hại của chất thải y tế đối với sức khỏe và môi trường, và bảo vệ những người thường xuyên tiếp xúc với chất thải y tế thì ngành y tế phải quan tâm đầu tư hơn nữa cho công tác xử lý chất thải y tế. Người đứng đầu các cơ sở y tế cần lập kế hoạch quản lý chất thải y tế và xây dựng đề án đầu tư, nâng cấp cơ sở hạ tầng cho quản lý chất thải y tế của đơn vị, mua và cung cấp đủ các phương tiện chuyên dụng, phối hợp với các cơ quan môi trường, các cơ sở xử lý chất thải địa phương để xử lý tiêu hủy chất thải y tế đúng qui định. Các nhân viên y tế cần thực hiện tốt việc thu gom, phân loại chất thải ngay tại nơi phát sinh chất thải và lưu giữ đúng quy định. Người bệnh khi đến khám chữa bệnh tại các cơ sở y tế cần có ý thức giữ gìn vệ sinh chung như không vứt rác, khạc nhổ bừa bãi...

Thực trạng xử lý rác thải y tế

Theo ước tính, trong một ngày đêm, mỗi giường bệnh thải ra môi trường khoảng 2,5 kg rác thải, chất thải, trong đó từ 10% đến 15% là loại chất thải độc hại, dễ gây lây nhiễm. Thế nhưng, khâu quản lý rác thải, chất thải của các cơ sở y tế lại hết sức lỏng lẻo. Hầu hết rác thải y tế bệnh phẩm chưa được phân theo đúng chủng loại, chưa được khử khuẩn trước khi thải bỏ, không có nhà lưu chứa hoặc có nhưng không đúng tiêu chuẩn, không bảo đảm vệ sinh và có nguy cơ lây nhiễm cho cộng đồng.

Trong quy chế quản lý rác thải, chất thải bệnh viện, Bộ Y tế quy định rất rõ ràng và còn đưa ra quy trình thu gom, lưu trữ. Theo đó, rác thải, chất thải phải được xử lý ngay tại thời điểm mới phát sinh, đựng trong các túi hoặc thùng tuỳ theo quy định về màu sắc, tiêu chuẩn. Nhưng thực tế phần lớn các bệnh viện, cơ sở y tế, nhất là cơ sở y tế tư nhân, chưa thực hiện quy định này. Rất nhiều lần, do bất cẩn, công nhân làm vệ sinh đã đánh rơi túi đựng chất thải, rác thải y tế xuống lề đường, nguy cơ gây bệnh truyền nhiễm là không tránh được.

Hà Nội có hàng nghìn cơ sở y tế lớn nhỏ, chiếm lượng chất thải, rác thải vào môi trường khoảng gần 2% tổng lượng rác thải toàn thành phố. Chỉ có 60 bệnh viện và Trung tâm y tế ký hợp đồng xử lý rác thải với Xí nghiệp xử lý chất thải rắn y tế, khối lượng trung bình 1,5 tấn/ngày. Số rác thải còn lại, do nhiều lý do vẫn trôi nổi lẫn với rác sinh hoạt, đang tăng dần mỗi năm. Ông Đoàn Hồng Quang – giám đốc xí nghiệp Xử lý chất thải rắn y tế cho biết “So với năm trước, các bệnh viện và nhân viên y tế đã có ý thức hơn rất nhiều khi thu gom và phân loại rác. Chúng tôi cũng đã thu gom các loại rác y tế như bông băng, kim tiêm... tại các vườn hoa, công viên, cố gắng không để rác y tế trôi nổi ngoài đường. Có một thực tế không tránh được là không thể thu gom hết rác từ các phòng khám tư nhân”. Phần lớn hơn 310 phòng khám tư nhân trong thành phố chưa chịu trách nhiệm đối với rác thải của mình, chưa thực hiện đúng quy trình thu gom, chuyển giao rác y tế cho công nhân vận chuyển rác. Họ nguỵ biện: lượng rác thải mỗi ngày quá ít, do thuê mặt bằng, do làm ngoài giờ hành chính, do đa số các nhân viên không biết nơi tiêu huỷ v.v...

Giải pháp xử lý rác thải y tế

Trước tình trạng nguy hiểm của rác thải y tế, một số bệnh viện đã đưa vào sử dụng một số công nghệ xử lý rác y tế như lò đốt, xử lý bằng nồi hấp, tiệt trùng bằng hóa chất, công nghệ lò vi sóng hoặc bằng công nghệ sinh học khác, với mong muốn loại bỏ những đặc tính nguy hiểm như lây nhiễm, truyền bệnh để biến chúng thành rác thải thông thường và có thể xử lý giống như các loại rác phổ thông. Tuy nhiên, do hiệu quả kinh tế mang lại chưa cao nên mô hình này chưa được nhân rộng nếu không có sự tài trợ.

Đến đầu tháng 4-2003, đã có 61 bệnh viện (chiếm khoảng 7%) trong cả nước được trang bị lò đốt rác. Các lò này hoạt động rất thất thường, hiệu quả thấp và giá thành cao do phải nhập, hầu hết là lò Hoval nhập từ Thuỵ Sĩ, giá thành khoảng 200.000 USD/chiếc; lò C-300 của Ixraen (công nghệ Mỹ), khoảng 100.000 USSD/chiếc. Giá thành xử lý 1 kg rác thải bệnh viện rất đắt, khoảng 8.000 đồng. Tại TP. HCM mỗi ngày các bệnh viện thải ra koảng 7,4 tấn rác, chi phí đốt tới hàng trăm triệu đồng. Hà Nội cũng đã đưa vào sử dụng một lò đốt rác y tế tại Tây Mỗ từ năm 1999, công suất 4 tấn/ngày, một tuần chỉ hoạt động từ 1-2 lần do giá thành quá cao, các bệnh viện không chịu nổi. Một số bệnh viện nhập lò đốt rác của Hàn Quốc (Viện Quân ly 108) song hầu như rất ít sử dụng vì không có hệ thống xử lý nên khi đốt phát tán mùi rất hôi, khó chịu, ảnh hưởng đến dân cư xung quanh. Một số đơn vị Việt Nam đã thử chế tạo lò đốt rác y tế nhưng chưa áp dụng vào thực tế hoặc áp dụng không hiệu quả nên không sử dụng được.

Rác thải, chất thải y tế nếu không có sự quản lý chặt chẽ sẽ rất nguy hại. Cần đẩy mạnh công tác tuyên truyền, giáo dục nhằm nâng cao nhận thức của người dân, nhân viên y tế về mức độ nguy hại của nó. Việc quản lý chất thải, rác thải y tế phải được tổ chức tập huấn cho nhân viên trong các bệnh viện về phương pháp phân loại, thu gom, lưu trữ, vận chuyển và xử lý theo đúng quy định.