Đa dạng sinh học Việt Nam và vấn đề bảo tồn

Từ FOSS Vietnam - Giáo Dục Môi Trường
Bước tới: chuyển hướng, tìm kiếm
Da dang sinh hoc 1.jpg

Đa dạng sinh học là sự phong phú về nguồn gen, về giống, loài sinh vật và hệ sinh thái trong tự nhiên.

Đa dạng sinh học được xem xét theo 3 mức độ:

  1. Đa dạng sinh học ở cấp loài bao gồm toàn bộ các sinh vật sống trên trái đất, từ vi khuẩn đến các loài thực, động vật và các loài nấm.
  2. Ở cấp quần thể đa dạng sinh học bao gồm sự khác biệt về gen giữa các loài, khác biệt về gen giữa các quần thể sống cách ly nhau về địa lý cũng như khác biệt giữa các cá thể cùng chung sống trong một quần thể.
  3. Đa dạng sinh học còn bao gồm cả sự khác biệt giữa các quần xã mà trong đó các loài sinh sống và các hệ sinh thái, nơi mà các loài cũng như các quần xã sinh vật tồn tại và cả sự khác biệt của các mối tương tác giữa chúng với nhau.

Đa dạng về hệ sinh vật

  • Về thực vật: hệ thực vật Viêt Nam có 19.357 loài trong đó 600 loài Nấm, 368 loài Vi khuẩn lam (Cyanophyta), 2176 loài Tảo (Algae), 793 loài Rêu (Bryophyta), 2 loài Khuyết lá thông (Psilotophyta), 57 loài Thông đất (Lycopodiophyta), 2 loài Thân đốt (Cỏ tháp bút - Equisetophyta), 691 loài Dương xỉ (Polypodiophyta), 69 loài Hạt trần (Pinophyta) và 13.000 loài Hạt kín (Magnoliophyta).
  • Về động vật: Theo những thống kê mới nhất hệ động vật Việt Nam 9.325 loài bao gồm:5.500 loài Côn trùng (Insect), 2.470 loài Cá (Fish), 800 loài Chim (Bird), 80 loài Lưỡng cư (Amphibian), 180 loài Bò sát (Reptile) và 295 loài thú (Mammal).

Đa dạng về thảm thực vật

Theo thang phân loại của UNESCO (1973) ở nước ta có 4 lớp quần hệ: Rừng rậm, rừng thưa, trảng cây bụi và trảng cỏ. Mỗi lớp quần hệ lại chia ra các phân lớp, mỗi phân lớp lại chia ra các nhóm quần hệ và sau đó mới đến các quần hệ. Mỗi quần hệ được phân nhỏ thành các phân quần hệ và dưới đó là quần hệ. Đối với vùng Rừng mưa nhiệt đới thường chỉ tồn tại các quần xã thực vật với tập hợp nhiều loài đồng ưu thế. Tuy nhiên, trong một số trường hợp đặc biệt có điều kiện khí hậu khắc nghiệt thì không loại trừ việc tồn tại các quần hợp như ở Tây Nguyên hay đối với các quần hệ cây trồng.

Nguyên nhân suy thoái và vấn đề bảo tồn

Nguyên nhân trực tiếp

Chiến tranh

Chiến tranh tàn phá rừng ở Việt Nam

Chiến tranh không những là nguyên nhân trực tiếp mà còn là nguyên nhân sâu xa gây suy thoái ĐDSH. Trong giai đoạn 1945 đến 1990 nước ta đã trải qua hai cuộc chiến tranh và 2 cuộc xung đột biên giới hết sức khốc liệt. Chỉ trong giai đoạn từ 1961 đến 1975, 13 triệu tấn bom và 72 triệu lít chất độc hóa học do Mỹ rải xuống chủ yếu ở miền Nam Việt Nam đã hủy diệt hàng triệu ha rừng (WB, 1995).

Chiến tranh đã gây biến động lớn về phân bố dân cư giữa các vùng, đồng thời một diện tích lớn đất rừng đã bị khai phá để trồng cây lương thực bảo đảm hậu cần tại chỗ cho quân và dân. Không những thế các loài động vật hoang dã còn bị đe doạ bởi các loại vũ khí do chiến tranh để lại sau đó. Khai thác trái phép tài nguyên rạn san hô.

Rạn san hô ở Việt Nam nói chung đang ở trong tình trạng xấu và có nhiều bằng chứng cho thấy đây là những khu vực bị đe doạ cực kỳ nghiêm trọng. Một số rạn san hô bị phá hủy, chủ yếu là do sử dụng các phương pháp đánh bắt cá mang tính hủy diệt. Tất cả những phương pháp đánh bắt cá không chọn lọc đó sẽ giết chết hoặc làm tất cả các loài hoảng sợ.

Mở rộng đất làm nông nghiệp và nuôi trồng thuỷ sản

Phá rừng làm nương rẫy

Hiện tượng lấn chiếm đất để sản xuất và nuôi trồng thuỷ hải sản thường xảy ra đối với người nghèo và các hộ di cư tự do.

Các khu RNM tại các tỉnh Cà Mau, Kiên Giang và nhiều tỉnh ven biển khác cũng là đối tượng khai phá làm đầm nuôi tôm của người dân địa phương, tuy nhiên, có không ít khu vực đầm nuôi đã bị hoang hóa do phương thức nuôi trồng không bền vững.

Khai thác gỗ

Khai thác gỗ

Trong giai đoạn từ năm 1986 - 1991, bình quân khai thác 3,5 triệu m3 gỗ/năm; giai đoạn 1992 - 1996 khoảng 1,5 triệu m3 gỗ/năm; Từ năm 1997 tới nay khoảng 0,35 triệu m3 gỗ/năm được khai thác theo kế hoạch từ rừng tự nhiên ở Việt Nam. Nạn khai thác gỗ trộm xảy ra ở nhiều nơi, kể cả trong các khu RPH và RĐD càng làm cho tài nguyên rừng bị cạn kiệt nhanh chóng.

Nguyên nhân chính dẫn tới việc khai thác gỗ trái phép xảy ra nghiêm trọng và khó kiểm soát vì nhu cầu dùng gỗ trong nước và việc xuất khẩu ngày càng tăng trong khi trữ lượng gỗ ngày càng giảm.

Khai thác củi làm nhiên liệu

Khai thác củi làm nhiên liệu có quy mô lớn và khó kiểm soát, đây cũng là mối đe dọa rất lớn đối với ĐDSH. Nhu cầu năng lượng từ củi chiếm tới 75% tổng nhu cầu năng lượng của đất nước, ước tính hàng năm có 22 - 23 triệu tấn nhiên liệu được khai thác từ rừng tự nhiên (RWEDP - Nghiên cứu tổng quan về nhiên liệu gỗ củi). Trước năm 1995, có khoảng 21 triệu tấn củi được khai thác hàng năm để phục vụ cho nhu cầu sinh hoạt gia đình, lượng củi nhiều gấp 6 lần lượng gỗ xuất khẩu hàng năm, bên cạnh đó còn có nạn đốt than. Khai thác củi và đốt than để bán còn là nghề kiếm sống khó thay thế của nhiều người ở vùng núi.

Khai thác, buôn bán lâm sản ngoài gỗ (kể cả động vật)

Rừng Việt Nam có khoảng 2.300 loài thực vật thuộc nhóm lâm sản ngoài gỗ như song, mây, lá nón, tre, nứa, và cây thuốc (khoảng 1000 loài) nhiều loài khác được khai thác để làm vật liệu xây dựng, hàng thủ công mỹ nghệ, làm thuốc và xuất khẩu. Đặc biệt khu hệ động vật hoang dã có khoảng 70 loài thuộc các lớp chim, thú, bò sát bị khai thác thường xuyên để sử dụng cho các mục đích khác nhau. Các hoạt động này đã gây ra nguy cơ tuyệt chủng nhiều loài như Bò xám, Hổ, Tê giác, Voọc mũi hếch, Voọc đầu trắng, Sâm ngọc linh, Lan hài đỏ, Hài Việt nam.

Đánh bắt cá

Tại nhiều nơi vẫn còn tình trạng đánh bắt cá mang tính hủy diệt như dùng mìn, chất nổ, điện, thậm chí cả chất độc (Xyanua). Trai ngọc đã biến mất khỏi nhiều vùng biển phía Bắc. Việc khai thác các loài trên vẫn tiếp tục, mặc dù loài cá trích 5 đốm, bốn loài tôm hùm và hai loài bào ngư đã được liệt kê trong nhóm (hạng) dễ tổn thương.

Xây dựng cơ sở hạ tầng

Việc xây dựng các cơ sở hạ tầng nói trên thiếu qui hoạch và thiếu cơ sở khoa học có ảnh hưởng mạnh đối với ĐDSH. Chẳng hạn như việc xây dựng các tuyến đường giao thông xuyên qua các vùng rừng rộng lớn, các tuyến đường bộ đi qua vùng Đồng Tháp Mười, nối Hà Tiên với Cà Mau, đường dây điện 500 Kv..., ít nhiều đã làm mất đi tính liên tục của vùng phân bố các loài, gây nhiễu loạn và làm suy thoái môi trường tự nhiên, chỉ tính riêng các hồ chứa nước được xây dựng hàng năm đã làm mất đi khoảng hàng ngàn ha rừng.

Các giống loài động vật, thực vật nhập nội

Trong cơ cấu cây trồng, ở nhiều nơi số giống mới đã chiếm tới 70-80% và cho năng suất cao. Tuy nhiên, việc nhập nội nhiều giống mới một cách tràn lan, thiếu kiểm soát là nguy cơ tiềm tàng làm cho các giống bản địa bị mai một, như nhiều giống lúa cổ truyền của Việt Nam đã biến mất như ốc bươu vàng, trinh nữ đầm lầy, v.v... đã phát triển thành dịch, gây hại nghiêm trọng. Đó là do sự thiếu hiểu biết và sơ hở trong quản lý.

Những loài nhập nội như Bạch đàn có thể có một số thuận lợi như dễ trồng, tăng trưởng nhanh, cho trữ lượng gỗ thu hoạch khá. Nhưng chúng hầu như không hỗ trợ gì cho ĐDSH và các loài hoang dã.

Cháy rừng

Cháy rừng gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến hệ sinh thái rừng

Cháy rừng là mối đe dọa nghiêm trọng đối với ĐDSH. ở nước ta có khoảng 6 triệu ha (chiếm 56%) diện tích rừng dễ bị cháy (Phạm Bình Quyền và các cộng sự 1997). Trung bình hàng năm (từ năm 1992 đến năm 2002) có khoảng 6.000 ha rừng bị cháy trong phạm vi toàn quốc. Các vùng rừng bị cháy nhiều nhất là ở đồng bằng sông Cửu Long Đông Nam Bộ, Tây Nguyên, và Tây Bắc.

Ô nhiễm môi trường

Các hoạt động của con người như phát triển công nghiệp và đô thị, khai khoáng, phát triển nông thôn và các làng nghề, các chất thải công nghiệp và chất thải sinh hoạt, phát thải từ các phương tiện giao thông và việc sử dụng các loại hóa chất trong nông nghiệp,v.v... đã gây ra ô nhiễm môi trường nước, không khí, đất và trở thành nguyên nhân trực tiếp gây suy thoái ĐDSH.

Gia tăng dân số và di cư

Du canh là tập quán sản xuất nông nghiệp lạc hậu. Trong số 54 dân tộc ở nước ta có tới 50 dân tộc thiểu số với khoảng 9 triệu dân có tập quán du canh (Phạm Bình Quyền và các cộng sự, 1997).

Nguyên nhân sâu xa

Gia tăng dân số và di cư

Những thách thức về dân số của nước ta rất nghiêm trọng đối với các vấn đề về tài nguyên, môi trường và ĐDSH. Trung bình trong 10 năm qua (1989 - 1999) tỷ lệ tăng trưởng dân số là 1,7% năm. Tăng dân số vẫn ở mức cao trong khi tài nguyên đất, tài nguyên nước và các dạng tài nguyên khác đang có xu thế suy giảm.

Bên cạnh các đợt di dân theo kế hoạch, đã có nhiều đợt di dân tự do từ các tỉnh phía Bắc và Bắc Trung Bộ vào các tỉnh phía Nam, nhất là vào các tỉnh cực nam Trung Bộ và Tây Nguyên đã gây ảnh hưởng rõ rệt đến ĐDSH ở các vùng này, kể cả các KBT tại đó.

Sự nghèo đói

Việt Nam được xếp loại là một trong những nước nghèo trên thế giới với gần 80% dân số sống ở nông thôn, hoạt động kinh tế chủ yếu là nông lâm ngư nghiệp, đời sống kinh tế còn nhiều khó khăn.

Mối quan hệ giữa xóa đói giảm nghèo với bảo vệ môi trường và phát triển kinh tế xã hội là mối quan hệ nhân quả. Vì vậy xóa đói giảm nghèo là một trong những mục tiêu của phát triển, là điều kiện để bảo vệ môi trường.

Chính sách kinh tế

Chính sách kinh tế ở tầm vĩ mô có ảnh hưởng sâu sắc ở quy mô lớn đến ĐDSH, đến diễn biến tài nguyên và chất lượng môi trường.

Cùng với những chính sách phát triển kinh tế trong cơ chế thị trường, thì những tác động của nó gây nên suy thoái ĐDSH là không thể tránh khỏi.

Hiệu lực thi hành pháp luật về môi trường về phương diện quản lý Nhà nước, lực lượng kiểm lâm chưa đủ mạnh, chính sách đãi ngộ còn hạn chế, trang bị kỹ thuật yếu.

Vấn đề bảo tồn

Nguyên tắc xây dựng hệ thống bảo tồn: Vấn đề quan trọng hàng đầu trong công tác bảo tồn là phân hạng lại hệ thống khu bảo tồn. Việc phân hạng hệ thống KBT cần phải dựa trên các nguyên tắc sau:

  • Nguyên tắc khoa học: Các tiêu chí phân hạng hệ thống KBT của Việt Nam cũng có các thành phần chính cần bảo vệ:
    • Bảo vệ các hệ sinh thái đặc trưng và đại diện cho Việt Nam.
    • Bảo vệ các loài động thực vật bị đe dọa trong nước và toàn cầu.
    • Sinh cảnh cụ thể của các loài động thực vật bị đe dọa hay đặc hữu.
    • Cảnh quan thiên nhiên có các giá trị thẩm mĩ, sinh thái hay văn hóa cao và thường có tính ĐDSH cao.
  • Nguyên tắc pháp lý: Một hệ thống phân hạng KBT phải dựa trên luật và các chính sách về môi trường và BTTN của Chính phủ Việt Nam.
  • Nguyên tắc thực tiễn: Việc phân hạng phải xem xét năng lực quản lý và thông tin hiện có về thiên nhiên và ĐDSH của Việt Nam.
  • Nguyên tắc hợp tác: Hệ thống phân hạng KBT của Việt Nam chỉ dựa chủ yếu vào hệ thống phân hạng KBT của IUCN năm 1994 nhưng sẽ được điều chỉnh để phù hợp với yêu cầu của Việt Nam.
  • Nguyên tắc vì lợi ích cộng đồng: Hệ thống phân hạng KBT phải có sự tham gia và ủng hộ của cộng đồng, của người dân sống trong và xung quanh KBT. Thiếu sự tham gia và ủng hộ này, việc bảo vệ các KBT không thể thành công.

Hệ thống phân hạng khu bảo tồn mới ở Việt Nam

Sau một thời gian trao đổi, cho đến nay việc phân hạng khu bảo tồn thiên nhiên đã được thống nhất như sau:

  • Hạng I. Vườn Quốc gia: Nhiệm vụ bảo vệ hệ sinh thái, bảo vệ đa dạng loài, phục vụ nghiên cứu, giáo dục môi trường và giải trí. 30 Vườn Quốc gia đã được đề nghị và xây dựng với diện tích: 1.091.455 ha và đề xuất mở rộng tiếp tới 1.172.927 ha.
  • Hạng II: Khu bảo tồn thiên nhiên: với diện tích 1139160 ha và sẽ mở rộng tới 1453837 ha. Các khu bảo tồn thiên nhiên được phân thành 2 dạng như sau:
    • Hạng IIa. Khu Bảo Tồn Thiên nhiên: Nhiệm vụ của nó là bảo vệ các hệ sinh thái, phục vụ nghiên cứu, giám sát, và giải trí và giáo dục môi trường với diện tích đã có 992416 và đề xuất mở rộng tiếp tới 1353644 ha
    • Hạng IIb. Khu Bảo Tồn Loài và sinh cảnh quan: Nhiệm vụ bảo tồn những loài đặc biệt và bảo vệ nơI cư trú của loài với diện tích 146744 ha và đề xuất mở rộng tiếp tới 100193 ha.
  • Hạng III. Khu bảo vệ Cảnh quan: Nhiệm vụ bảo vệ các cảnh quan phục vụ cho vui chơi giải trí với diện tích 154540 ha.

Tài liệu tham khảo

  1. Đặng Ngọc Cần và tập thể, 2008. Danh lục các loài thú hoang dã Việt Nam. Nxb. Primate Research Institute, Kyoto University, Inuyama, Japan; Slorakadoh Book Sellers, Kyoto, Japan.
  2. ĐHQGHN- TTNCTN-MT, TTKHCNQG-VSTTNVN. 2003. Danh lục các loài thực vật Việt nam, tập 2. Nxb. Nông nghiệp, Hà Nội.
  3. ĐHQGHN-TTNCTN-MT; VKHCNQG-VSTTNVN, 2005. Danh lục các loài thực vật Việt nam, tập 3. Nxb. Nông nghiệp, Hà Nội.
  4. Ken D. Hill, Hiep T Nguyen, Phan K. Loc, 2004. The genus Cycas (Cycadaceae) in Vietnam. The New York Botanical Garden, U.S.A.
  5. Leonid Averianov, Phillip Cribb, Loc Phan Ke, Hiep T. Nguyen, 2004. Lan Hài Việt nam. Nxb. Giao thông vận tảI, Hà Nội.
  6. Nguyễn Cử, Nguyễn Trọng Trải, Karen Phillipps, 2000. Chim Việt Nam, Nxb. Lao động – Xã hội, Hà Nội.
  7. Nguyễn Nghĩa Thìn, 1997. Status of botanical research in Vietnam with special reference. Proceedings of NSCT of Vietnam, 9(1):71-89.
  8. Nguyễn Nghĩa Thìn, 2005. Đa dạng sinh học và tài nguyên di truyền thực vật. Nxb. ĐHQGHN, Hà Nội.
  9. Nguyễn Nghĩa Thìn, 2008. Hệ thực vật và đa dạng loài. ed. 2, Nxb. ĐHQGHN, Hà Nội.
  10. Roy Osborne, Keu D. Hill, Hiep T. Nguyen, Loc Phan Ke, 2007. Cycas of Vietnam. Published by Roy Orborne and B. Wynand van Eeden.
  11. TTTNMT-ĐHQGHN, TTKHCNQG-VSTTNVN, 2001. Danh lục các loài thực vật Việt nam, tập 1. Nxb. Nông nghiệp, Hà Nội.
  12. Trịnh Tam Kiệt, Trịnh Thị Tam Bảo, 2011. Tuyển tập Hội nghị khoa học Hệ thống bảo tàng thực vật Việt Nam.
  13. Status of Biodiversity in Vietnam and conservation

Xem thêm